دانشگاه تهران مطالعات جامعه شناختی (نامه علوم اجتماعی سابق) 1010-2809 33 1 2026 06 10 Institutional Opportunities and Constraints for Fostering Critical Thinking in Iran: A Qualitative Study of the Philosophy for Children Program امکان‌ها و محدودیت‌های نهادی پرورش تفکر انتقادی در ایران: مطالعه‌ای کیفی از برنامه فلسفه برای کودکان 105 121 106000 10.22059/jsr.2026.232824.1128 FA فاطمه فضلی ندارم ضیاء هاشمی عضو هیئت علمی دانشگاه تهران عبدالحسین کلانتری گروه جامعه شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران Journal Article 2017 05 07 The formal education system in modern societies is not merely an institution for the transmission of knowledge; rather, it constitutes one of the most significant mechanisms for the reproduction of social order, power relations, and dominant patterns of action. In Iranian society, the memory-based, authoritarian, and grade-oriented logic of formal education has imposed structural constraints on the cultivation of critical thinking. Adopting a qualitative and critical approach, the present study examines the institutional possibilities and limitations of fostering critical thinking through the experience of implementing the “Step by Step Toward Thinking” program.<br />The research data were collected through participant observation, classroom dialogue recordings, field notes, and interviews with children, parents, and instructors at the Institute for the Intellectual Development of Children and Young Adults, and were analyzed using thematic analysis. The findings indicate that, at the micro level of education, this program has been able to temporarily suspend the logic of banking education and create spaces for rational dialogue, inquiry, and the emergence of a critical subject. However, these changes encounter resistance and limitations when confronted with dominant institutional orders, particularly the authoritarian family structure and the formal education system.<br />The results suggest that alternative educational programs, while capable of producing meaningful disruptions in the dominant educational order, remain fragile and unstable in their impact without simultaneous transformations in institutional structures and a critical rethinking of the roles of teachers and families. Therefore, fostering critical thinking is less an educational issue than a profoundly institutional and social one. نظام آموزش رسمی در جوامع مدرن، صرفاً نهادی برای انتقال دانش نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین سازوکارهای بازتولید نظم اجتماعی، روابط قدرت و الگوهای مسلط کنش به‌شمار می‌آید. در جامعه ایران، منطق حافظه‌محور، اقتدارگرایانه و نمره‌محور آموزش رسمی، امکان پرورش تفکر انتقادی را با محدودیت‌های ساختاری مواجه ساخته است. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و انتقادی، به بررسی امکان‌ها و محدودیت‌های نهادی پرورش تفکر انتقادی از خلال تجربه اجرای برنامه «گام به گام تا اندیشه» به‌عنوان نسخه‌ای بومی‌شده از رویکرد «فلسفه برای کودکان» می‌پردازد.<br />داده‌های پژوهش از طریق مشاهده مشارکتی، ثبت گفت‌وگوهای کلاسی، یادداشت‌های میدانی و مصاحبه با کودکان، والدین و مربیان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان گردآوری و با استفاده از تحلیل تماتیک تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این برنامه در سطح خرد آموزشی توانسته است به‌طور موقت منطق آموزش بانکی را تعلیق کرده و زمینه‌هایی برای گفت‌وگوی عقلانی، پرسش‌گری و ظهور سوژه‌ای منتقد فراهم آورد. با این حال، این تغییرات در مواجهه با نظم‌های نهادی مسلط، به‌ویژه خانواده اقتدارمحور و نظام رسمی آموزش، با مقاومت و محدودیت مواجه می‌شوند.<br />نتایج پژوهش حاکی از آن است که برنامه‌های بدیل آموزشی، هرچند قادر به ایجاد اختلال‌های معنادار در نظم آموزشی مسلط هستند، اما بدون دگرگونی هم‌زمان در ساختارهای نهادی و بازاندیشی در نقش معلم و خانواده، اثرگذاری آن‌ها شکننده و ناپایدار باقی می‌ماند. از این‌رو، پرورش تفکر انتقادی بیش از آنکه مسئله‌ای آموزشی باشد، مسئله‌ای عمیقاً نهادی و اجتماعی است. https://jsr.ut.ac.ir/article_106000_4d442367fb6d9f7fc143680fd45d939c.pdf