امکان‌ها و محدودیت‌های نهادی پرورش تفکر انتقادی در ایران: مطالعه‌ای کیفی از برنامه فلسفه برای کودکان

نوع مقاله : علمی وپزوهشی

نویسندگان

1 ندارم

2 عضو هیئت علمی دانشگاه تهران

3 گروه جامعه شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

10.22059/jsr.2026.232824.1128

چکیده

نظام آموزش رسمی در جوامع مدرن، صرفاً نهادی برای انتقال دانش نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین سازوکارهای بازتولید نظم اجتماعی، روابط قدرت و الگوهای مسلط کنش به‌شمار می‌آید. در جامعه ایران، منطق حافظه‌محور، اقتدارگرایانه و نمره‌محور آموزش رسمی، امکان پرورش تفکر انتقادی را با محدودیت‌های ساختاری مواجه ساخته است. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و انتقادی، به بررسی امکان‌ها و محدودیت‌های نهادی پرورش تفکر انتقادی از خلال تجربه اجرای برنامه «گام به گام تا اندیشه» به‌عنوان نسخه‌ای بومی‌شده از رویکرد «فلسفه برای کودکان» می‌پردازد.
داده‌های پژوهش از طریق مشاهده مشارکتی، ثبت گفت‌وگوهای کلاسی، یادداشت‌های میدانی و مصاحبه با کودکان، والدین و مربیان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان گردآوری و با استفاده از تحلیل تماتیک تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این برنامه در سطح خرد آموزشی توانسته است به‌طور موقت منطق آموزش بانکی را تعلیق کرده و زمینه‌هایی برای گفت‌وگوی عقلانی، پرسش‌گری و ظهور سوژه‌ای منتقد فراهم آورد. با این حال، این تغییرات در مواجهه با نظم‌های نهادی مسلط، به‌ویژه خانواده اقتدارمحور و نظام رسمی آموزش، با مقاومت و محدودیت مواجه می‌شوند.
نتایج پژوهش حاکی از آن است که برنامه‌های بدیل آموزشی، هرچند قادر به ایجاد اختلال‌های معنادار در نظم آموزشی مسلط هستند، اما بدون دگرگونی هم‌زمان در ساختارهای نهادی و بازاندیشی در نقش معلم و خانواده، اثرگذاری آن‌ها شکننده و ناپایدار باقی می‌ماند. از این‌رو، پرورش تفکر انتقادی بیش از آنکه مسئله‌ای آموزشی باشد، مسئله‌ای عمیقاً نهادی و اجتماعی است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Institutional Opportunities and Constraints for Fostering Critical Thinking in Iran: A Qualitative Study of the Philosophy for Children Program

نویسندگان [English]

  • fatemeh fazli 1
  • seyyed zia hashemi 2
  • Abdolhossien kalantari 3
1 nothing
2 deputy minister of science
3 Department of Sociology, Social Sciences Faculty, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

The formal education system in modern societies is not merely an institution for the transmission of knowledge; rather, it constitutes one of the most significant mechanisms for the reproduction of social order, power relations, and dominant patterns of action. In Iranian society, the memory-based, authoritarian, and grade-oriented logic of formal education has imposed structural constraints on the cultivation of critical thinking. Adopting a qualitative and critical approach, the present study examines the institutional possibilities and limitations of fostering critical thinking through the experience of implementing the “Step by Step Toward Thinking” program.
The research data were collected through participant observation, classroom dialogue recordings, field notes, and interviews with children, parents, and instructors at the Institute for the Intellectual Development of Children and Young Adults, and were analyzed using thematic analysis. The findings indicate that, at the micro level of education, this program has been able to temporarily suspend the logic of banking education and create spaces for rational dialogue, inquiry, and the emergence of a critical subject. However, these changes encounter resistance and limitations when confronted with dominant institutional orders, particularly the authoritarian family structure and the formal education system.
The results suggest that alternative educational programs, while capable of producing meaningful disruptions in the dominant educational order, remain fragile and unstable in their impact without simultaneous transformations in institutional structures and a critical rethinking of the roles of teachers and families. Therefore, fostering critical thinking is less an educational issue than a profoundly institutional and social one.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Critical thinking
  • Philosophy for children
  • Banking education
  • Child agency
  • Institutional order

مراجع

امیدوار، ملیکا،1404،بررسی رابطه بین روش تدریس دانش آموز محور با رشد تفکر انتقادی در دانش آموزان،ششمین همایش بین المللی علوم تربیتی، مشاوره، روانشناسی و علوم اجتماعی،همدان،https://civilica.com/doc/2373586
دیناروند، حسن و ایمانی، محسن (1387). "تبیین نظریۀ انتقادی، تعلیم و تربیت انتقادی و دلالتهای تربیتی آن از منظر فریره و ژیرو و نقد آن"، اندیشه های نوین تربیتی، دانشکد ة علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه الزهرا، دورة چهارم، شماره 3، 145-176.
فریره، پائولو (1356).فرهنگ سکوت، ترجمه علی شریعتمداری، تهران : چاپ خش.
فریره، پائولو(1358). آموزش ستمدیدگان، ترجمۀ احمد بی رشک و سیف الله داد، تهران: خوارزمی.
کبیری، علی‌کبر و قاسمی، علی و مذبوحی، سعید (1400)اثربخشی اجرای برنامۀ فلسفه برای کودکان بر ادراک شایستگی و انعطاف‌پذیری شناختی کودکان پسر بی‌سرپرست، دوفصلنامه تفکر و کودک، سال 12، شماره 2
لیپمن، متیو (1388). فلسفه براى کودکان و نوجوانان، رویکرد جدیدی در فلسفه و تعلیم و تربیت .گفتگو و ترجمه سعید ناجی، فصلنامه فرهنگ، شماره 69، 175-151
مایرز، چت (1390). آموزش تفکر انتقادی، ترجمة خدایار ابیلی. تهران: سمت.
مرجانی، بهناز (1385). نگره انتقادی در آموزش و پرورش، فصلنامه اندیشه های نوین تربیتی، سال 1385، صص 71-90.
محمدپور، احمد (1392) روش تحقیق کیفی ضد روش، تهران، انتشارات جامعه‌شناسان
محمدی، بیوک (1387) درآمدی بر روش تحقیق کیفی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
 
Barnett, R., & Davies, M. (2015). The Palgrave Handbook of Critical Thinking in Higher Education. Palgrave Macmillan.
Biesta, G. (2017). The rediscovery of teaching. Routledge.
Bleazby, J. (2015). Why some school subjects have a higher status than others: The epistemology of the traditional curriculum hierarchy. Oxford Review of Education., 41(5), 671–689. https:// doi. org/ 10. 1080/ 03054 985. 2015. 10909 66
Ennis, R. 1987. ‘‘A taxonomy of critical thinking dispositions and abilities’’, In: Teaching Thinking Skills: Theory and Practice, Edited by J. B. Baron & R. J. Sternberg, New York: Freeman, P. 9-26.
Freire, Paulo, (1970). The adult literacy process as cultural action for Freedom, Harvard Educational Review, 40, (2), 248-265.
Gregory, M., & Laverty, M. (2018). In community of inquiry with Ann Margaret Sharp. Routledge.
Kizel, A. (2016a). Pedagogy out of fear of philosophy as a way of pathologizing children. Journal of Unschooling and Alternative Learning, 10, 28–47
Lipman, Matthew. 1988. ‘‘Critical Thinking: What can it be?’’, Educational Leadership, Vol. 46, No. 1, Sep., P. 38-43.
Mclaren, P, (2003). Life in schools: An introduction to critical pedagogy in the Foundation of education, Boston, MA: Allyn & Bacon.
Topping, K., & Trickey, S. (2014). The role of dialog in philosophy for children, International Journal of Educational Research, V. 63, PP 69-78
https://doi.org/10.1016/j.ijer.2013.01.002
Topping, K., & Trickey, S., Cleghorn, Paul (2019). A Teacher's Guide to Philosophy for Children, New York: Rutledge
UNESCO. (2021–2023). Global citizenship education and critical thinking [Reports]
مطالعات جامعه شناختی (نامه علوم اجتماعی سابق)
دوره 33، شماره 1
مربوط به بهار و تابستان 1405
اردیبهشت 1405
صفحه 105-121

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار